Kết quả rà soát thuế tại Hoa Kỳ, nhu cầu tôm hùm tăng mạnh ở Trung Quốc và tín hiệu tích cực từ EU mở ra cơ hội cho tôm Việt Nam năm 2026. Tuy nhiên, cạnh tranh gay gắt và tiêu chuẩn cao hơn đòi hỏi doanh nghiệp nâng chất lượng, minh bạch và tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam đạt 4,6 tỷ USD trong năm 2025 - Ảnh minh họa

Tín hiệu tích cực từ các thị trường chủ lực

Năm 2025 khép lại với dấu mốc kỷ lục khi kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam đạt 4,6 tỷ USD, tăng 19% so với năm 2024 – mức cao nhất từ trước tới nay. Trong tổng thể 11,3 tỷ USD của toàn ngành thủy sản, tôm tiếp tục giữ vai trò trụ cột.

Bước sang năm 2026, đà tăng trưởng được duy trì ngay từ tháng đầu năm. Tháng 1/2026, xuất khẩu tôm đạt 331 triệu USD, tăng 6,4% so với cùng kỳ, chiếm 39% tổng kim ngạch thủy sản.

Tại thị trường Hoa Kỳ, theo thông tin từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), ngày 17/2/2026, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) công bố kết quả cuối cùng đợt rà soát hành chính lần thứ 19 (POR19) đối với lệnh áp thuế chống bán phá giá tôm nước ấm đông lạnh từ Việt Nam.

Điểm đáng chú ý là nhóm doanh nghiệp đủ điều kiện hưởng thuế riêng biệt (separate rate) được áp mức ký quỹ 4,28%, thấp hơn đáng kể so với mức sơ bộ trước đó. Việc giảm mạnh ký quỹ giúp "hạ nhiệt" rủi ro khi ký hợp đồng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động chào giá và duy trì nguồn cung ổn định.

Năm 2025, xuất khẩu tôm sang Hoa Kỳ đạt 796 triệu USD, chiếm 17,2% tổng kim ngạch. Tuy nhiên, áp lực phòng vệ thương mại vẫn hiện hữu khi phía Hoa Kỳ tăng cường giám sát an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Theo công bố của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), chương trình ưu tiên năm 2026 đối với thực phẩm dành cho con người nhấn mạnh việc tăng cường lấy mẫu, mở rộng hợp tác quản lý và áp dụng công nghệ giải trình tự gene để truy xuất nguồn cung. Điều này đồng nghĩa yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng cao.

Trong khi đó, thị trường Trung Quốc mang đến động lực tăng trưởng mạnh, đặc biệt với tôm hùm. Năm 2025, xuất khẩu tôm sang Trung Quốc và Hồng Kông (Trung Quốc) đạt 1,3 tỷ USD, tăng 55%. Riêng tôm hùm xanh đạt 840 triệu USD, tăng 131%.

Việt Nam vươn lên dẫn đầu thị phần tôm hùm tại Trung Quốc với hơn 24.000 tấn, chiếm khoảng 34,5%, trong bối cảnh Canada bị áp thuế bổ sung 25%. Lợi thế địa lý gần, thời gian giao hàng nhanh, khả năng cung ứng hàng sống là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp Việt Nam bứt phá.

Tuy nhiên, từ tháng 3/2026, khi thuế đối với tôm hùm Canada được gỡ bỏ, cạnh tranh sẽ bước sang vòng mới. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chuẩn hóa quy cách, tối ưu logistics và tăng kết nối trực tiếp với hệ thống phân phối hiện đại.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản, Bộ NN&MT cho biết đối tượng này là một trong những nhân tố chính giúp tăng giá trị xuất khẩu, góp phần đưa thủy sản Việt Nam đạt được mức tăng trưởng ấn tượng trong năm qua.

Về kế hoạch 2026, ông Luân cho biết ngành đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu toàn ngành khoảng 11,5 tỷ USD, trong đó tiếp tục duy trì tăng trưởng của nhóm sản phẩm chủ lực như tôm. Ông nhấn mạnh rằng dù ngành đối mặt với nhiều thách thức (như “thẻ vàng IUU”, biến đổi khí hậu, môi trường nuôi…), Cục Thủy sản sẽ phối hợp với các địa phương để bàn giải pháp ổn định sản xuất và nguồn nguyên liệu, đảm bảo tốc độ tăng trưởng bền vững trong năm 2026.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản, Bộ NN&MT - Ảnh: VGP/Đỗ Hương

Tái cơ cấu, nâng giá trị cùng các tiêu chuẩn xanh

Tại EU, tôm Việt Nam hiện đứng thứ ba sau Ecuador và Ấn Độ. Tuy nhiên, cạnh tranh đang gia tăng khi Ecuador duy trì vị thế xuất khẩu số một thế giới với 7,47 tỷ USD năm 2025, tăng hơn 23%. Ấn Độ cũng tăng tốc mạnh và đã hoàn tất đàm phán FTA với EU vào đầu năm 2026, mở ra lợi thế thuế quan mới.

EU là thị trường khắt khe hàng đầu về chuỗi cung ứng bền vững. Doanh nghiệp không chỉ phải tuân thủ quy định lao động mà còn đáp ứng yêu cầu cao về phúc lợi động vật, môi trường, kinh tế tuần hoàn và tỷ lệ bao bì tái chế.

Một điểm nghẽn đáng lưu ý là tỷ lệ tôm đạt chứng nhận ASC của Việt Nam còn thấp so với Ecuador (30–40%). Đây là "nút thắt cổ chai" trong tiếp cận hệ thống phân phối cao cấp tại châu Âu.

Trên bình diện toàn cầu, cuộc đua tôm ngày càng gay gắt. Ecuador và Ấn Độ có lợi thế quy mô lớn, chi phí thấp và hệ thống chứng nhận quốc tế bài bản. Trong khi đó, chi phí đầu vào nuôi tôm trong nước tăng cao, lợi nhuận người nuôi bị bào mòn.

Do đó, hướng đi cho tôm Việt Nam không thể chỉ dựa vào giá, mà phải dựa vào chất lượng, chế biến sâu và thương hiệu. Việc đầu tư mạnh cho hệ thống truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa vùng nuôi đạt chứng nhận quốc tế, áp dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất là yếu tố sống còn.

Theo VASEP, điều quan trọng nhất là doanh nghiệp nâng cao năng lực thích ứng, chủ động nguồn nguyên liệu để sẵn sàng khi thị trường phục hồi. Đồng thời, cần kiểm soát tốt chi phí, tăng hiệu quả nuôi và tối ưu hóa logistics.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, mục tiêu xuất khẩu thủy sản năm 2026 đạt 11,5 tỷ USD là thách thức nhưng khả thi nếu toàn ngành chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng, chế biến sâu và phát triển bền vững.

Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu ngành tôm tập trung 3 trụ cột: Chủ động nguồn nguyên liệu, giảm phụ thuộc nhập khẩu; Đẩy mạnh chế biến sâu, gia tăng tỷ trọng sản phẩm giá trị cao; Chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu ESG và giảm phát thải.

Theo lãnh đạo Bộ, năm 2026 sẽ là năm tăng tốc chuyển đổi xanh trong nuôi trồng thủy sản, thúc đẩy mô hình nuôi tuần hoàn, tiết kiệm nước, giảm phát thải khí nhà kính. Khoảng 1 triệu tấn phụ phẩm thủy sản mỗi năm sẽ được khai thác hiệu quả theo hướng kinh tế tuần hoàn, tạo thêm giá trị gia tăng.

Lãnh đạo ngành cũng nhấn mạnh việc củng cố chuỗi liên kết từ vùng nuôi – nhà máy chế biến – logistics – thị trường, bảo đảm giao hàng ổn định, truy xuất minh bạch, qua đó nâng cao uy tín thương hiệu tôm Việt Nam.

Những tín hiệu tích cực từ kết quả POR19 tại Hoa Kỳ, đà tăng mạnh của tôm hùm tại Trung Quốc và cơ hội tại EU cho thấy thị trường vẫn rộng mở. Song song, áp lực về phòng vệ thương mại, an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn xanh và cạnh tranh giá ngày càng lớn.

Năm 2026 sẽ không chỉ là câu chuyện tăng kim ngạch, mà là phép thử về năng lực chuyển đổi của ngành tôm Việt Nam – từ sản xuất nguyên liệu sang chuỗi giá trị cao, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng và minh bạch.

Nếu tận dụng tốt cơ hội thị trường, củng cố chuỗi cung ứng và kiên định với định hướng xanh hóa, số hóa và chế biến sâu, tôm Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp tục giữ vững vị thế trụ cột, đóng góp quan trọng vào mục tiêu 11,5 tỷ USD xuất khẩu thủy sản năm 2026 và xa hơn là xây dựng thương hiệu tôm quốc gia bền vững trên bản đồ thế giới.

(nguồn: baochinhphu.vn)